Vonlaus plöggari

Ég er líklega alltof lélegur plöggari fyrir sjálfa mig. Alltaf að missa af einhverjum tækifærum til að koma mér á framfæri. Ég á til dæmis tuttugu ára höfundarafmæli þessa dagana. Það væri kannski tilefni til að gera eitthvað en það var rétt að ég mundi eftir því sjálf svo það er varla von að aðrir geri það. Mig langar reyndar að halda partí, ekki af því að þetta sé eitthvað merkilegur áfangi en mér finnst bara gaman að halda partí, en má alls ekki vera að því. Ekki þessa dagana allavega.

Ég sá líka einhvers staðar áðan að það þótti frétt að Brekku-Villi væri að gefa út nítjándu bókina sína. Ég held að ég hafi einmitt gefið út nítjándu bókina mína á þessu ári (eða átjándu eða tuttugustu, það fer eftir því hvernig er talið) en það var ekki frétt. Samt er ég nú mikið yngri en Villi og hef haft styttri tíma í að skrifa þessar nítján bækur. Eða hvað þær eru annars margar. - Reyndar á ég ekki von á að vera enn að skrifa hálftíræð, ef út í það fer.

Þegar gerður er samningur um að þýða bók eftir einhvern höfund á útlensku og gefa út í Búlgaríu eða einhvers staðar kemur það á forsíðu Moggans. Eða allavega baksíðunni. Þegar ég frumsamdi bók á ensku um árið og fékk hana gefna út af forlagi í Njújork (ókei, reyndar forlagi sem hefur sérstakan áhuga á matreiðslubókum frá undarlegustu stöðum), þá kom aldrei nein frétt um það nokkursstaðar. Enda var ég svosem ekki að láta neinn vita af því, svo það var nú varla við því að búast.

Vonlaus plöggari, sem sagt.

Gerði samt eitt í dag sem ég lofa að láta vita ef eitthvað kemur út úr. Annars mun ég þegja mjög vandlega ...

Ef þér hefur verið nauðgað tryggjum við þig ekki ...

Bandaríkin: Konur sem hefur verið nauðgað og fengið einhvers konar meðferð á eftir fá ekki sjúkratryggingu.

Eða þær geta valið um sjúkratryggingu eða alnæmisvörn, til dæmis.

Það eru ýmsir pottar brotnir hér á Íslandi, vissulega. Eins og má lesa um í bókinni hennar Þórdísar Elvu.

En þó ekki svona illa.

Ormamjólk

Svona í tilefni af stóra spaghettímálinu, þá langar mig að gamni að skjóta hér inn uppskrift að fersku pasta úr Einföldu matreiðsluvasakveri fyrir heldri manna húsfreyjur, sem kom út árið 1800 en hefur líklega verið skrifað að mestu í Noregi veturinn 1783-1784. Veit svosem ekki hversu algeng pastagerð var hjá íslenskum heldri manna húsfreyjum snemma á 19. öld - en uppskriftina höfðu þær allavega. Þetta er nú bara makkarónusúpa en kallast hér ormamjólk, sem er kannski ekki mjög lystvekjandi.

,,Handa 5 eður 6 mönnum eru tekin 2 egg og slegin vel í sundur með fullum tekoppi af vatni í skál; svo er þar saman við hrært, svo mikið af hveitimjöli, sem það getur viðtekið, uns það er orðið að hörðu deigi; það er síðan vel hnoðað og á hreinu borði eður fjöl með kefli útflatt svo þunnt, sem allramest verður, litlu af hveiti sáð undir og ofan á, svo það ekki loði við, og er því oft snúið, hveiti ásáð, og keflað sem þynnst. Þetta þunna deig er nú skorið sundur í eins og 2ja fingra breiða enda, og eru 3 af þeim lagðir hvör ofan á annan, og mjög þunnt ásáð af hveiti yfir og undir og á milli þeirra, svo hvörgi loði við. Svo eru þessir endar skornir upp með velbeitum knífi þvert yfir um, eður þó nokkuð skáhallt, svo fint og mjótt, sem verður, og því betri eru þeir, sem mjórra og skáhallara er skorið. Þegar allt deigið er þannig uppskorið, er þessum mjóu tægjum ruglað lauslega saman á diski, á þær sáð litlu af hveiti, svo ekki loði hvör við aðra; en þegar mjólkin sýður, eru þær látnar útí, ásamt litlu af steyttu kaneli og sykri, kemur þá á þær bugða eða snúningur, svo líta út, sem ormar innan um mjólkina, af hvörju hana nefna má ormamjólk."

Því má bæta við að þessi réttur er til í danskri matreiðslubók frá 1710, ef ég man rétt, svo að pastagerð var hreint ekki óþekkt á Norðurlöndum fyrr á öldum.

Spaghettíbrot

Aðeins meira um spaghettí - sko, auðvitað er alveg í himnalagi að brjóta spaghettí í sextán parta ef fólk vill svo við hafa. Þónúværi. Svo ég vitni í gúrúana hjá Ochef:

,,Italians and many, many other people absolutely forbid the practice. Marcella Hazan, in The Essentials of Classic Italian Cooking, says, "Do not break up spaghetti or any other long pasta into smaller pieces." Many other Italian cookbooks we checked make no mention of the practice, presumably because the barbarity of it never crossed the writers' minds. ... At Ochef, we often come out on the side of free will (at least as regards cooking), and though you might go straight to Italian cooking hell, we support your right to break spaghetti in half before cooking."

En það er bara ekki náttúrulegt að brjóta spaghettí í tvennt, sko. Sem sannast á því að ef maður tekur spaghettílengju, heldur um endana og beygir þar til hún brotnar, þá brotnar hún nánast aldrei í tvennt. Og ef þið trúið mér ekki getið þið bara lesið um það hér. - Gott ef gaurarnir fengu ekki Ig-Nóbel-verðlaunin fyrir þetta. Bara eins og Davíð.

Að sjóða pasta

Sko ...

Maður notar stóran pott með miklu vatni sem á að vera bullsjóðandi þegar pastað er sett út í. Ég endurtek: Bullsjóðandi.

Maður brýtur ekki spaghettí niður áður en það fer í pottinn.

Maður saltar vatnið nokkuð ríflega en setur alls ekki olíu út í. Það kann að vera að hún dragi úr líkum á að pastað loði saman (en mest af henni flýtur þó bara ofan á) en það gerist hvort eð er ekki ef það er rétt soðið og hún getur gert það hálfslepjulegt og kemur í veg fyrir að það bindist sósunni eins vel þegar það er tilbúið.

Maður passar að suðan komi upp eins fljótt og mögulegt er eftir að pastað er komið út í. Sem er mjög fljótt ef vatnið var almennilega sjóðandi fyrir. Maður setur helst ekki lok yfir og alls ekki nema á meðan suðan kemur upp aftur.

Maður hrærir í öðru hverju fyrstu 2 mínúturnar eða svo því það er þá sem sterkjan kemur út á yfirborðið á pastanu og það getur límst saman - eftir það ætti hreyfingin á vatninu (sem á jú að vera bullsjóðandi) að duga til að skola sterkjunni af og koma í veg fyrir að pastað límist.

Maður hefur vatnið semsagt bullsjóðandi allan tímann. Og tekur tímann. Og smakkar pastað a.m.k. mínútu áður en maður heldur að það sé tilbúið.

Það er góð regla að taka frá a.m.k. einn bolla af pastasoði áður en því er hellt af pastanu ef þarf að þynna sósuna. Pastasoðið er fínt í það, með sterkju og salti og öllu.

Maður hellir pastanu í sigti og lætur renna snöggt af því en lætur alls ekki buna kalt vatn á það. Til hvers í ósköpunum? Svo setur maður það beint út í heita sósuna. Þannig drekkur það hana best í sig.

Og ekki of mikla sósu. Ef maður vill mikla sósu er gott að setja aðeins hluta hennar saman við pastað og bera hitt fram sér.

Það er enginn sérstakur galdur að sjóða pasta. En það verður betra ef það er gert rétt.

Samkeppni, bækur og kjúklingar

Þegar Forlagið varð til við samruna JPV og Vegamóta (MM, Vöku-Helgafells og Iðunnar) fyrir tveimur árum gerðist það undir vökulu auga Samkeppniseftirlitsins eins og er fullkomlega eðlilegt. Við vorum svosem ekki sátt við öll skilyrðin sem eftirlitið setti. Það hefur að vísu orðið minna úr því en til stóð að selja burt réttindi að tilteknum bókum eða ritsöfnum, einfaldlega vegna þess að enginn hefur fundist kaupandinn. En það er annað mál.

Annað skilyrði setti eftirlitið sem almenningur hefur meira orðið var við og það er að Forlaginu er óheimilt að ,,... birta með nokkru móti söluverð endurseljenda á bókum sem Forlagið gefur út." Sem þýðir til dæmis að við megum - eitt forlaga - alls ekki setja leiðbeinandi verð á bækurnar okkar í Bókatíðindum. Þetta er reyndar ekki stórmál fyrir Forlagið þannig séð en mjög óþægilegt fyrir starfsfólk bókaverslana, sem kvartar mikið yfir því að geta ekki flett upp verði í Bókatíðindunum eins og hjá öðrum forlögum - og ekki síður auðvitað fyrir almenning, sem sjálfsagt heldur upp til hópa að þetta sé eitthvert dörtí trikk hjá okkur til að fela hvað bækurnar okkar séu dýrar, eða eitthvað ámóta. Ljótt ef satt væri.

En nú horfir allt til betri vegar. Ég horfði nefnilega á Kastljós í gær og þar útskýrði háttvirtur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að nú væru breyttir tímar og þyrfti ekkert að taka mið af samkeppnissjónarmiðum. Hvað þá lögum. Svo að við hljótum að geta sett verð á allar okkar bækur í Bókatíðindunum, sem akkúrat er verið að vinna í núna - með blessun ríkisstjórnarinnar (eða allavega Jóns Bjarnasonar). Það hlýtur eitt að ganga yfir bækur og kjúklinga.

Er það ekki?

Um vandamál, Stephensena og matreiðslubækur

Einu sinni hélt ég því fram að það mætti bæta úr öllum ágöllum við að búa á Íslandi með því að fá nógu helvíti öflugan dráttarbát og draga landið eins og þúsund kílómetrum sunnar á hnöttinn. Ég meinti þetta alveg (svona án tillits til praktískra vandamála við framkvæmdina).

Ég er búin að skipta um skoðun. Ég kann orðið vel við mig hér norðurfrá. Og það duga engir dráttarbátar til að leysa vandamálin.

Á svona tímum er alveg ágætt að sökkva sér ofan í átjándu öldina. Með öllum hennar hungursneyðum og harðindum og eldgosum og ísárum og bólusóttum og frostavetrum og veseni. Hjálpar til að setja hlutina í samhengi. Menn voru samt að pæla í sömu hlutunum þá - svona stundum. Að breyttu breytanda.

,,Hvörninn verður svo forsjállega búið á flestum jörðum og hjáleigum til sveita og við sjó á Íslandi, að komizt verði að mestu, ef eigi öllu leyti hjá útlendra matvæla kaupum í góðu, meðal- eður jafnvel bágara árferði?" spurði einhver Stephensenanna 1787.

Þetta er nú alveg í fullu gildi. En svo bætti hann við:

,,Finnist það ómögulegt fyrir tómthúss- eður þurra-búða fólk á Íslandi að ánvera útlendra matvæla, þá spyrst: Er tómthúss- eður þurrabúða-fólk við sjó landinu meir til nota en byrði? Getur það ei gagnazt sjálfu sér og landinu meir í sveitum en við sjó? Og hvörninn verður því þá bezt og kostnaðar-minnst þar til hjálpað?"

Þetta er nú kannski ekki alveg lausn í dag, að senda bara alla upp í sveit. Enda útrásarvíkingar búnir að kaupa upp sveitirnar, meira og minna.

Og svo auglýstu Stephensenarnir eftir handriti að matreiðslubók og lofuðu 20 ríkisdölum í verðlaun fyrir besta handritið.

Það kom mér ekki á óvart. Þeir voru upplýsingarmenn og vissu sínu viti. Matreiðslubækur leysa mörg vandamál. Duga kannski ekki alveg til að leysa allt sem nú steðjar að. En hjálpa til, mikil ósköp.

Af keppnum, kryddum, verðum og veðrum

Það er alltaf verið að segja manni að þetta eða hitt nafnorðið sé ekki til í fleirtölu í íslensku. Sem er náttúrlega þvæla því ef hægt er að mynda fleirtölu af orðinu með góðu móti, ef fleirtalan er út af fyrir sig rökrétt og jafnvel allt að því nauðsynleg og hefur verið notuð - hvernig er þá hægt að fullyrða að hún sé ekki til í íslensku? Það má svo alltaf deila um hvort fleirtölumyndin eigi að teljast gott mál eða ekki - en það er allt annar handleggur.

Meira að segja Íslensk málstöð viðurkennir þetta. Tvö dæmi sem málvöndum er gjarnt að hneykslast á eru keppni (keppnir) og verð (öll verð) en hér eru tilvitnanir í málfarsbanka málstöðvarinnar:

,,Fleirtalan keppnir á aðeins við þegar talað er um kappleiki eða mót en ekki þegar orðið merkir: kapp. Það sama á við um orðið samkeppni. Það var gífurlega mikil samkeppni í öllum ljóðasamkeppnunum sem þau tóku þátt í."

,,Gott verð, lágt verð, hátt verð. Síður "góð verð", "lág verð", "há verð", þó virðist ekki alltaf hægt að komast hjá því að nota verð í fleirtölu. Til að mynda í setningunni: öll verð eru án virðisaukaskatts. Þess ber einnig að geta að fleirtalan kemur þegar fyrir í fornmáli (í Auðunar þætti) og í samsetningum á borð við kýrverð og ærverð er verð tölubeygt."

Einu sinni fékk ég grein til baka úr prófarkalestri með athugasemdinni: ,,Krydd er ekki til í fleirtölu." Og kom þá fyrir lítið þótt ég vitnaði í Guðbrand biskup, Magnús prúða og Jón Grunnvíking, sem allir töluðu um kryddin án þess að skammast sín fyrir.

Mér datt þetta í hug á dögunum þegar ég rakst á einhverja fleirtöluhneykslunarumræðu. Og þá fór ég að velta fyrir mér: Hvernig ætli málvöndum nútímans yrði við ef eitthvert ungskáldið sendi frá sér kvæði þar sem sjá mætti línurnar:

Svört verða sólskin
um sumur eftir,
veður öll válynd.
Vituð ér enn eða hvað?